Een bezoek aan het FREUD MUSEUM, geschreven door Carla van Beers


Der Wohnung geht es gut

Kleine vlokjes sneeuw vielen naar beneden toen ik 9 februari 2017 de deur uitstapte, bij de Stephansplatz was het alweer opgehouden, er scheen een mager zonnetje. Ik vervolgde mijn weg door het centrum van Wenen, stak de ring over, rechtdoor een beetje rechts aanhoudend, langs de Votivkirche en dan rechtsaf de Berggasse in. Daar haalde ik mijn fototoestel uit mijn handtas om de excursie vast te leggen en werd vervolgens door een bedelende man als toerist gespot. Eenmaal bij nummer 19 aangekomen zag ik twee mensen al naar binnen gaan. Ik sloot mij niet aan, want ik wilde eerst nog wat foto's nemen van de gevel van het pand waar Siegmund Freud met zijn gezin gewoond had. Door de grote zware voordeur kwam ik, even later, op de binnenstraat die zoals bij vele oude Weense huizen direct doorliep naar de achtertuin,

Op bezoek bij Siegmund Freud
Het huis van Professor Doctor Freud bevindt zich op de eerste etage, ik volgde de pijlen en de bordjes "Museum" en moest de trap op, daar bekeek ik een citaat op de muur. Verderop was een tijdlijn weergegeven. Zo las ik dat het huis door architect Herman Stierlin gebouwd was en dat Freud de nieuw opgeleverde etage samen met zijn vrouw en drie kinderen in 1891 betrok. Bij deur "5" aangekomen schrok ik van het koperen plaatje bij de bel waar zijn naam nog op stond. Even leek het erop alsof ik bij iemand op bezoek zou gaan, de deur zoemde open en ik kwam in de hal van het huis dat sinds 1971 een museum is. De "Sonderausstellung" met als titel "Der Wohnung geht es gut" waarvoor ik gekomen was, beloofde inzage te geven in het leven van Martha en Siegmund Freud die hier bijna een halve eeuw met twee inwonende dienstbodes gewoond heeft. Het gezin breidde zich met drie kinderen uit, ze hadden een hond en gaven ook onderdak aan andere familieleden.

De psycho-analyse
Daniela Finzi baseerde de tentoonstelling (naar een idee van Monika Pessler, sinds 2014 de nieuwe directeur van het museum) op nagelaten brieven, foto's en aantekeningen. Het zou een kaleidoscopisch beeld moeten geven van de huiselijke setting waarin de Freudfamilie het werk met het dagelijks leven in de Berggasse 19 combineerde. "Der Wohnung geht es gut" is ontleend aan een zin uit een brief, die de toen 15 jarige Anna in 1910 aan haar vader in het buitenland schreef. Freud hield een aantal voordrachten op universiteiten in Amerika en verbleef die zomer ook enige weken in Nederland. In 1912 verscheen het eerste Nederlandse boek over zijn werk, een vertaling van zijn Amerikaanse voordrachten met daarin een uiteenzetting van de psycho-analyse waarmee hij uiteindelijk wereldberoemd is geworden. Vijf jaar later werd de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse opgericht, deze bestaat dit jaar dus al honderd jaar.

Inzage in het leven van een familie
Siegmund Freud heeft ook buiten zijn vakgebied veel mensen weten te bereiken. In sommige kringen werd zijn gedachtengoed als gevaar voor de godsdienst en goede zeden gezien, maar voor anderen en met name voor de kunst en literatuur heeft hij met zijn vrije associaties, droom-interpretaties en "Oedipus complex" veel nieuwe deuren geopend. Wie "divan" zegt denkt aan Freud en wie zomaar ineens woorden door elkaar haalt krijgt plotseling te maken met een "Freudiaanse verspreking". Om heel eerlijk te zijn kwam ik niet voor de Oostenrijkse psychiater maar voor zijn familie, en daar moet ik dan bij vermelden, dat het me ook niet specifiek om de familie Freud te doen was. Ik wilde graag een authentiek huis bezoeken waarin de Weense aspecten van het interbellum terug te vinden zouden zijn. En omdat het museum in de komende jaren een renovatie gepland heeft (om de 90,000 bezoekers die ze jaarlijks tellen beter van dienst te kunnen zijn) leek de bezichtiging mij nu een goed moment.

De Logistiek van een huishouden
Gesteund door de audiotour en de uitgebreide inventarislijst van de tentoongestelde stukken begon ik mijn rondgang en probeerde ik me een beeld te vormen van de familie aan wie het huis had toebehoord. Het stelde me enigszins teleur, dat moet gezegd. De fraai vormgegeven tentoonstelling met voornamelijk originele correspondentie, een enkel object, familiefilmpjes en een paar levensgrote foto's, leverden slechts flarden aan informatie op. Het was een aangenaam bezoek, dat wel, maar onbevredigend omdat ik nauwelijks antwoord vond op mijn alledaagse vragen. De bijgeleverde plattegrond van het museum gaf geen volledige inzage in de logistiek of het huishouden van het voormalige woonhuis. De vertrekken waar Freud zijn werkkamer en zijn praktijk had behoorden tot de vaste tentoonstelling en waren in tegenstelling tot de andere kamers indrukwekkend en zeer goed gedocumenteerd.

Op de vlucht voor het nazi-regime
Voordat ik het museum weer verliet liep ik net als alle andere bezoekers door de winkel terug naar de hal. Helaas was de catalogus van de tentoonstelling die op 31 januari 2017 geopend was nog niet klaar. Ik heb de Freud merchandising aandachtig bekeken en daarna de verkoper gevraagd naar boeken die achtergrond informatie over het huis gaven. Van de drie exemplaren die hij me toonde kocht ik Sigmund Freud, Wien IX, Berggasse 19 fotografien und Ruckblick von Edmund Engelman, die in 1938 voordat de Freudfamilie naar London vluchtte nog foto's van het interieur had gemaakt (uitgave 2016) en Freuds verschwundene Nachbar over het hele huis en de Shoah (uitgave 2003). Nadat de hoogbejaarde en zieke Freud in 1938 samen met zijn vrouw, enkele kinderen, het dienstmeisje Paula Fichtl en de arts Max Schur de stad Wenen had verlaten werd zijn huis een "Sammelwohnung" waar joden verplicht naartoe moesten verhuizen, voordat ze in 1942 op transport gesteld werden. Een deel van het meubilair, de bibliotheek en de archeologische kunstverzameling was naar London verzonden, waar de vader van de psycho-analyse een jaar na zijn aankomst overleed.

Ronddolen na sluitingstijd
Met de mooie boekenaanwinst in een papieren museumtasje verliet ik het huis op weg naar het moment dat ik in de literatuur kon gaan spitten. Dromend over een eventuele terugkeer in de vorm van een exclusieve avondtour slenterde ik geinspireerd over straat. Er is ook een Freud-wandeltour, waarmee je een overzicht kan krijgen van de meest relevante plekken in de stad die een onderdeel vormden van zijn leven. Ik zou het liefst het huis na sluitingstijd in alle rust nog eens willen bezoeken en hou me aanbevolen voor de privé gids die, zo staat dat aangegeven op de website, binnenshuis kleine gezelschappen rondleidt. Waarschijnlijk benadert dat toch het beste het gevoel van historiciteit waar ik zo smachtelijk naar op zoek ben.


    Der Wohnung geht es gut: expositie van 31-1-2017 t/m 31-1-2018

    Freud Museum
    Berggasse 19
    Wenen
    Oostenrijk
    www.freud-museum.at













media & research de huisdetective / disclaimer