erfgoedkwesties 007 © Carla van Beers 26 September 2009 DEN HAAG


het ecosysteem van
een koninklijke familie

In de koninklijke bibliotheek zag ik een man die oude roddelbladen uit de jaren zeventig aan het lezen was. Ik kon mijn nieuwsgierigheid bedwingen, maar nu ik er weer aan terugdenk, vind ik het toch jammer dat ik er het fijne niet van weet. Nieuwsgierigheid is een lust maar ook een last. Wanneer ik onderzoekers zie ploeteren in het archief wil ik het liefst weten waar ze mee bezig zijn. Familienamen, plaatsen, beroepen, netelige kwesties of aangename zaken, niets verslapt mijn aandacht zolang het om personen uit het verleden of om nog levende mensen gaat. Veel mensen zitten helemaal niet op (on)gezonde aandacht te wachten, zij willen het liefst met rust gelaten worden. Dat geldt ook voor kroonprins Willem Alexander die het bij tijd en wijlen steeds weer kritiek te verduren krijgt. In Opinie & Debat (NRC 29-8-2009) schrijft Daniela Hooghiemstra Net als de gemiddelde burger relativeert de kroonprins zijn plichten en claimt hij zijn rechten. Willem Alexander maakt zichzelf niet geliefd omdat hij zijn recht op privacy via de rechtbank opeist. Hij gunt de (roddel)pers weinig inkijk in zijn leven. Wie te veel weggeeft maakt zichzelf kwetsbaar.

Het mensenleven is een zeer boeiend fenomeen. Volgens de Amerikaanse psychiater George Vaillant is het leven beperkt voorspelbaar. Vaillant nam in 1967 het langstlopende levensonderzoek naar psychische en fysieke gezondheid over, dat in 1937 door een team van artsen en psychiaters begonnen was. Ongeveer tweehonderdvijftig mannen werden levenslang gevolgd en zo zijn er notities over ziekte, werk, oorlog, vaderschap, succes, echtscheiding, verslaving en verliezen gemaakt. Lees Verhalen zeggen meer over het leven dan tabellen, geschreven door Carola Houtekamer (NRC 6-8-2009) of zie Is there a formula—some mix of love, work, and psychological adaptation—for a good life? (ATLANTIC Juni 2009). Na 25 jaar studie schetste Vaillant zeven hoofdfactoren die gezond ouder worden konden voorspellen. De studie laat zien dat mensen met een slechte jeugd hun leven niet ellendig hoeven te vervolgen. Omgekeerd is het ook niet zo dat iemand met een hele goede start altijd een succesvol leven tegemoet kan zien. Het onderzoek dat eenvoudig begon, in de trant van mensenlevens onder de microscoop bekijken, bleek gaandeweg een uiterst complex te doorgronden materie vol contradicties. Vaillant trekt wel opmerkelijke conclusies wanneer hij het herstellend vermogen van de mens onder de loep neemt en deze in verschillende catagories weet onder te brengen. Tegenslagen in een mensenleven leiden tot verdedigingsmechanismen en herstel maar ze kunnen ook ontwrichting en verval brengen. Van alle deelnemers zijn er nog maar enkele mannen in leven, ze zijn al over de negentig. Het onderzoek gaat door en staat onder leiding van een nieuwe psychiater, Robert Waldinger. Hij verlengt de studie nu met de dochters die worden geďnterviewd over de relatie met hun vader. Waldinger onderzoekt ook het genetische materiaal en maakt hersenscans van de nog levenden proefpersonen. Er is geen concept van een succesvol leven, hoe fraai en gedegen het onderzoek ook zal zijn.

Het fenomeen van onvoorspelbaarheid brengt me bij het werk van prof.dr. Marten Scheffer, hoogleraar aquatische ecologie en waterkwaliteitsbeheer aan de universiteit van Wageningen. Scheffer laat zien dat er in verschillende ecosystemen omslagpunten bestaan. De waargenomen patronen verklaren waarom er zich plotseling na een lange periode van onveranderlijkheid een nieuwe situatie voordoet. Door geleidelijke veranderingen kan de veerkracht van een systeem fragiel worden, waardoor het bij kleine verstoringen omslaat naar een geheel andere toestand. (NATURE September 2009) Als sprekend voorbeeld kan je een ondiep maar helder meer nemen dat door voortdurende toevoer van voedingsstoffen plotseling troebel wordt. De nieuwe troebele toestand kan alleen door rigoureuze maatregelen (zoals het tijdelijk verwijderen van de vis) weer ongedaan gemaakt worden. Scheffer wijst naar diverse complexe en dynamische systemen, niet alleen in de natuur maar ook in het menselijk lichaam en in de maatschappij. Het verschijnsel heeft zich ook in de financiele markt laten zien waar de kantelpunten het systeem drastisch van richting deden veranderen. The holy grail of the work on tipping points is actually to predict when they might happen and that is an intrinsically very difficult thing, aldus Scheffer en hier is hij even ver van huis als Vaillant tijdens zijn zoektocht naar een gelukkig leven. Het oeroude gevoel van een heilige graal is nog steeds springlevend. Het is de magie van de wetenschap. Naast theorie en modelvorming is er altijd ruimte voor spirituele waarnemingen. Vaillant komt bij de veerkracht van de mens uit wanneer hij het concept van succes in kaart wil brengen. Scheffer legt de nadruk op vroege waarschuwingssignalen die een radicale verandering aankondigen. Eerder onderzoek heeft aangetoond dat ecosystemen onvoorspelbaar zullen blijven, er kan hoogstens worden aangeven binnen welke grenzen fluctuatie plaats heeft.

Er is oneindig veel om te onderzoeken. Met de nieuwste gen-wetenschap worden er weer andere terreinen blootgelegd. Kijk bijvoorbeeld naar de epigenetica. Zal men ooit een goed beeld hebben van wat erfelijk is en wat is aangeleerd, komt er eenduidigheid in de krachten die ons leven lijken aan te sturen? De zucht naar vaste formules zal voortduren. Wanneer we een familie als een ecosysteem beschouwen zijn er nog opmerkelijke vondsten te doen. Net als bij het longitudinaal onderzoek van de Amerikaanse psychiater Vaillant zal de nadruk vooral op het verhalende karakter van de conclusies liggen omdat er in een mensenleven weinig universele zekerheden zijn. Families vormen een uitermate interessant studieobject, maar ze zijn als systeem niet statisch, ze blijven altijd gevoelig voor veranderingen.

In Nederland is er 1 familie in het bijzonder die het onderwerp van tal van studies vormt, je zou zelfs kunnen zeggen dat zij het middelpunt zijn van een longitudinaal onderzoek. Iedereen heeft wel iets over het lief en leed, het wel en wee van de koninklijke familie te zeggen. Ditmaal geen psychiater die metingen met proefpersonen verricht, maar historici die feiten openbaren uit het koninklijke familiearchief. Niet voor de wetenschap, maar voor het grote publiek. De historische journalisten Daniela Hooghiemstra en Dorine Hermans schreven in 2006 samen het boek Vertel dit toch aan niemand, over het Nederlandse hofleven aan het einde van de negentiende eeuw. Ik vind het een prachtig boek waarin het belang van verschillende families fraai weergegeven wordt. De adel ontvouwt zich en laat zich lezen als een ecosysteem. Het familiearchief van het koninklijk huis waaruit de schrijfsters geput hebben is slechts voor een enkeling toegankelijk. Prof. mr. Cees Fasseur die in 2008 -het verhaal- van het huwelijk van Juliana en Bernard in een 430 pagina tellend boekwerk beschreef, maakte uit de gegevens die hij hier vond aannemelijk hoe het heldere meer (als metafoor voor het leven op Soestdijk) troebel was geworden. Door de rigoureuze maatregelen van Bernard (het verwijderen van Hofmans en het lekken naar de pers) kon het ecosysteem weer enigszins hersteld worden. In tegenstelling tot Hooghiemstra en Hermans wil Fasseur geen koninklijke mythes doorbreken. Hij behoedt en behoudt de glans van fictieve elementen. Het is de beschermlaag. Ingewijden die naar de heilige graal zoeken, weten dat deze niet bestaat, maar dat je er desondanks toch voor moet gaan. Zo houdt Martens hoopvol vast aan het idee dat er voorspelbare omkeerpunten in een ecosysteem te vinden zijn.

De werkelijkheid is dat je vrijwel alleen achteraf conclusies kunt trekken. Daarom zijn metname familieverhalen ook zo interessant. Met terugwerkende kracht wordt er veel duidelijk. Dit moet die man in de KB ook gedacht hebben toen hij allerlei (on)smakelijke verhalen vond in de stapel met oude roddelbladen.




DE WEG TERUG
foto: carla van beers 2009



  • het behouden & behoeden van familiearchieven is een taak voor iedereen

  • het archievenblad & het imago van de archivaris

  • weg met het object! verkopen, schenken, afstoffen of verkwanselen

  • Soestdijk, een museum voor familiegeschiedenis

  • het intergenerationeel besef dat jij niet de maat van alle dingen bent

  • de herwaardering van het familielievende ideaal

  • het ecosysteem van een koninklijke familie

  • elite, superkapitalisme of het mecenaat

  • geheime dagboeken & de pijn van een familie

  • erfgoedconsumptie-logica: zoeken is een kunst en vinden is een gunst

  • bibliotheek als bewaarplaats van nationaal geheugen

  • draagmoeders gezocht voor persoonsdossier