erfgoedkwesties 005 © Carla van Beers 8 Juli 2009 DEN HAAG


het intergenerationeel besef dat jij
niet de maat van alle dingen bent

Uitslapen, uitgebreid de krant lezen en laat aankleden is waarschijnlijk een formule die heel veel mensen voor het weekeinde hanteren. Voor wie een brievenbus in de voordeur heeft is het een waar genoegen om de krant op de mat te horen ploffen. Onlangs vond ik op een verloren zaterdag per abuis twee kranten op de grond. Ik zag de bezorger nog door het raam van de deur, mijn eerste reaktie was om de deur open te doen en TROUW terug te geven, maar bij nader inzien deed ik het niet. Tegen de tijd dat ik de deur van het nachtslot zou hebben zou de krantenbezorger al een eind verderop zijn en bovendien was ik nog niet aangekleed. Dat laatste gaf natuurlijk de doorslag. Opgetogen met de extra krant die mij vanuit het niets cadeau was gedaan (want zo leek het) begon ik te lezen en al bladerend viel mijn oog op: “Wilders overgrootmoeder was moslim of boeddhist”

Het was geen nieuws want eerder was er al over geschreven in het blad van de Nederlandse genealogische vereniging (als ik mij niet vergis), maar het stukje van Seije Slager was mooi van opzet en het bracht interessante inzichten van Roel de Neve die het genealogische onderzoek gedaan had. “Wilders familiegeschiedenis toont aan dat het idee van een homogene identiteit een fictie is, dat geldt niet alleen voor het individu, maar ook voor de samenleving als geheel.” Wie naar de geschiedenis van de Indische Nederlanders kijkt kan veel van de hedendaagse integratie problematiek herkennen. Neve behoort tot de laatste generatie die in Nederlands Indië is geboren en hij wil de geschiedenis in de vorm van genealogieën vastleggen.
Toen ik verder bladerde in de krant stuitte ik op de woorden van Frits de Lange, hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit te Kampen. Het ging over de babyboomers die maar niet willen inzien dat ze een schakel zijn tussen de generaties. (trouw.nl 20-6-2009) Het gedachtegoed van for ever young dat hij weergeeft is heel herkenbaar. Hij beschrijft aspecten van een horizontale samenleving, waarbij grootouders, ouders en kinderen geheel los van elkaar opereren en geen deel meer uitmaken van een groter geheel. Tegelijkertijd bepleit hij hoe belangrijk het intergenerationeel besef is voor het voortbestaan van de samenleving en de natuur. Daarbij verwijst hij naar de Hongaars Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagi (1920-2007) "Tussen opeenvolgende generaties wordt er een boekhouding bijgehouden, die in een therapeutische setting vaak pijnlijk openbaar wordt. Daar en dan wordt duidelijk wie bij wie in een familie in het krijt staat (vaak iedereen bij iedereen) en hoe en op welke manier de balans eventueel nog weer vlot en rechtgetrokken kan worden". Boszormenyi-Nagi vindt zijn bron in Exodus 20:5 waar geschreven staat dat de zonden van de vaderen de kinderen tot in het derde en vierde geslacht bezoeken. Het idee van de erfzonde zal bij menigeen niet aanslaan omdat de westerse levensvisie van maakbaarheid in onze tijdgeest diep geworteld zit. Toch manifesteert het intergenerationeel besef zich steeds vaker, denk aan de familieopstellingen, van de Duitse therapeut Bert Hellinger of aan het werk van de Nederlandse familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt. Van den Eerenbeemt benadrukt de samenhang tussen persoonlijk erfgoed en familiegeschiedenis. Zij laat zien dat de kracht en kwetsbaarheid van familierelaties en de invloed van opeenvolgende generaties op iemands leven (de relatie met kinderen, ouders, grootouders, broers en zussen) van een niet te onderschatten belang zijn. Er is niets nieuws onder de zon, het moet alleen opgeschreven en gezien worden. Eind vorige eeuw schreef sociologe Christien Brinkgreve over sociale erfenissen: familieverhalen geven richtlijnen, boodschappen, waarschuwingen en opdrachten. Brinkgreve verwijst naar het werk van de Amerikaanse Elizabeth Stone. “Black Sheep and Kissing Cousins, how our family stories shape us”, uit 1988.

Peter Cuyvers, historisch pedagoog, geeft in zijn boek Het proletarische gezin (2008) ook uitleg over het doorgeven van materiële en immateriële zaken. Voor deze gelegenheid leen ik een van zijn zinnen uit zijn boek (die ik op internet vond opvoedingsondersteuning.info). "Het intergenerationeel besef is het ultieme besef dat je zelf niet het begin, het einde of de maat van alle dingen bent ". Deze zin zou ik aan iedereen als sleutel willen meegeven. De de sleutel kan enigszins aangepast worden, want het intergenerationeel besef is tevens een intercultureel besef. Het ultieme besef dat je eigen cultuur niet het begin, het einde of de maat van alle dingen is , dat zouden we collectief geleerd kunnen hebben van het koloniale verleden.
Wanneer we de geschiedenis vanuit de optiek van tenminste drie generaties bekijken, zouden we ook geleerd moeten hebben van de tweede wereldoorlog. Grootouders, genealogen, pedagogen, historici, sociologen, journalisten laten zien hoe geschiedenissen zich herhalen, maar wie zit hier op te wachten? Het is pijnlijk en als je in het hier en nu leeft heb je niets aan de ellende van de vorige generaties. Oud-minister Ella Vogelaar (PvdA) probeert het toch nog maar een keer. In haar onlangs verschenen opiniestuk (nrc.nl 19-6-2009 ) doorbreekt ze het taboe. Ze vergelijkt Wilders populistische ideeën met het nationaal socialisme uit de jaren dertig en wijst op het gevaar. Het is een vergelijking die heel erg gevoelig ligt en direct wordt afgestraft met priemende blikken en dwingende woorden, want zulke vergelijkingen schijn je niet te mogen maken. Waarom eigenlijk niet? Vogelaar vond de bijeenkomst van de politieke leiders op de televisie na de Europese verkiezingen tenenkrommend. Het leek ook inderdaad op een herhaling van het verkiezingsdebat uit 2002 met Fortuijn, waarbij de politici als kibbelende broers en zussen om de tafel zitten en niemand opgewassen blijkt tegen degene die zich als fanatieke buitenstaander opstelt. De sluwheid van het populisme laat zien hoe je met één taboe een ander taboe kunt afdekken. Haatzaaiers komen met het verwijt van demonisering. Het doet mij denken aan de emotionele chantage van familieleden die elkaar van alles in de schoenen trachten te schuiven, zonder dat ze de moeite nemen om een kwestie met de ander uit te praten. Met het opblazen van één thema worden alle andere thema´s van tafel geveegd.

Volgens Frits de Lange is het goed om elk individu te bezien vanuit de optiek van op z´n minst drie generaties. Alleen door in die lijn te staan kan iemand goed zichzelf worden. Daar ben ik het helemaal mee eens. Maar jammer genoeg zijn er heel veel mensen die geen boodschap hebben aan de geschiedenis, die totaal geen connectie voelen met hun (verre) voorouders, zij leven in het hier en nu. Ze begrijpen niet waarom genealogie interessant is of waarom je oude koeien uit de sloot zou moeten halen.
Ik knip de artikelen uit TROUW om ze te bewaren in een knipselmap. Mijn dochter die de gehavende krant aantreft vraagt mij op de man af. “Wat doe je nu als de buurvrouw aanbelt en vraagt of ze haar krant hier bezorgd hebben?” Verbaasd kijk ik haar aan. Hier had ik zelf nog geen seconde aangedacht. Vrij adrem antwoord ik “dan koop ik snel een nieuwe krant aan de overkant”. Denken “babyboomers” alleen aan zichzelf? Nu ja, ik ben uit 1957, natuurlijk geen echte babyboomer.


illustratie: carla van beers




  • het behouden & behoeden van familiearchieven is een taak voor iedereen

  • het archievenblad & het imago van de archivaris

  • weg met het object! verkopen, schenken, afstoffen of verkwanselen

  • Soestdijk, een museum voor familiegeschiedenis

  • het intergenerationeel besef dat jij niet de maat van alle dingen bent

  • de herwaardering van het familielievende ideaal

  • het ecosysteem van een koninklijke familie

  • elite, superkapitalisme of het mecenaat

  • geheime dagboeken & de pijn van een familie

  • erfgoedconsumptie-logica: zoeken is een kunst en vinden is een gunst

  • bibliotheek als bewaarplaats van nationaal geheugen

  • draagmoeders gezocht voor persoonsdossier